Estadística significancia
“Significativo” sañax mä chiqa muyunxa jan walja kuti pasi sañ muni, janiw “chiqpacha” sañ munkiti, janirakiw “ganancia churi” sañ munkiti.

0,05 p-valorax mä chiqa muyux ukham mayjt'ir uñnaqa pä tunka kutit mä kutiw churaspa sañ muni. Pä tunka muyu uñakipstaxa, mayax jan amuyt'atat yant'a pasani.
Kunas p-valorax
Muyux chiqächi ukhaxa, uñjat mayjt'awit jisk'a jan ukax juk'amp jach'a mayjt'awi uñjañ probabilidadawamatemáticaProbabilidadMä mistuwin suertepa, 0 ukat 1 ukkama jan ukax 0% ukat 100% ukkama. Mä jakhu: 1/37 = 2,70%.Taqpach ullam →. Mä suponit datonakat arsuwiwa, janiw muyut arsuwikiti. 0,03 p-valoraxlaboratoriop-valorMuyux chiqäspa ukhaxa, uñjat desviación ukat sipan jan juk'a desviación uñjañ probabilidad.Taqpach ullam → akham siwa: mä chiqa muyux 3% pachan uk luri. Janiw akham sapkiti: muyux sesgoniwa sañatak 97% probabilidad utji. Uka payïr arsuwitakix sesgoni muyunakaxlaboratorioSesgoni muyuFísico jan walinakap layku yaqha p'iyanakax 1/37 sipan juk'amp mistuñap utji uka muyu. Juk'akiw utji, waranqa waranqa qillqantat muyuyawinakampikiw jikxatasi.Taqpach ullam → qalltatpach qhawqha utji uk yatiñaw wakisispa, ukat mä jichha casinonxa wali juk'akiwa; ukatwa mä sapa significativo mistuwix juk'amp jan amuyt'at mistuwïspa, mä jikxatawit sipansa.
Walja chikachasiwinaka
Mä chiqa muyun apnaqkta sapa yant'ax 5% nivelan pasañatakix 5% probabilidadaniwa. Pä tunka muyu yant'am, ukat mayax pasi. Mä muyu pä tunka pachan yant'am, ukat mayax pasi. Mä muestra 37 p'iyayänakaP'iyaRotoran 37 jakhuni p'iyanakat maynïri. Ukhamaraki: ranura, casilla.Taqpach ullam → t'aqanuqawimpi, suxta sectormuyuSectorMuyun arkasir p'iyanakan mä arco, apuesta pampan mä tamat mayjawa.Taqpach ullam → t'aqanuqawimpi ukat kimsa sami t'aqanuqawimpi yant'am, ukat kunas pasi. Askichañax akawa: janïr datonak uñjkasin yant'a amtaña, mä kutik apnaqaña, ukat machaq datonakamp chiqanchaña. “Sesgoni” muyu jikxatir uñakipawix walja kutix uka mistuw luririwa.
Significancia ukat jach'apa
Mä wali jach'a muestrax mä jisk'a sesgo significativo tukuyaspawa. 1/37 lantix 1/36,5-na mistur p'iyax mä chiqpach jan waliwa, mä qawqha millón muyuyawin significanciar puriniwa, ukampis 35 contra 1 payllawinqullqiPayllawiGanir apuestax kuns kutt'ayi, “X contra 1” ukham arsuta, kutt'ayat apuesta qullqit sipana.Taqpach ullam → qullqi chhaqtayaskakiniwa. Anatiritakix efecton jach'apaw wakisi: kuna p'iyas 1/36-na jan ukax juk'amp sum mistuti, ukat qhawqhasa? Chi-cuadrado ukax muyut yatiyi; mistuñ tasakiw apuestat yatiyi.
Ch'ama
Yaqha pantjasiwix utjir sesgo jan jikxataña. 1.000 muyuyawimpixa, 1/30-na p'iyax (mä wali jach'a sesgo) 5% nivelanxa niya chikat kutikiw jikxatasi. Muestran jach'a jisk'apaw uk askichi, janiw yatiñ ch'amakiti. Muestran jach'a jisk'apa pankax jakhunak churi.
Mä lurañ kamachi
Mä sesgo arsuwix wakiskiriñapatakixa: nayraqat chhijllat yant'a, 0,05 lanti p < 0,01, kikpar uñtat jach'a mä independiente muestran wasitat luraña, ukat wasitat lurat qhipa munat p'iyanakan 1/34 jan ukax juk'amp suma yatxatat mistuñ tasa. Uka kamachix anatan sarnaqawipan mä qawqha kutikiw phuqhasi, ukat uñstayat registronakarjamaxa janipuniw mä jichha sum uñjat muyuna.
Jiskt'anaka
1920 maranakatpach costumbrewa. Janiw kuna sapa ukanïkiti; walja muyunak uñakipkasinxa 0,01 juk'amp amuyumpi límitewa.
Inas kikpa mistuwinak jan churki. Inas crupieran efectopa, mä qillqañ pantjasiwi jan ukax datonak mantayañ jan walt'awi. Wasitat luram.
Janiwa. Distribuciónax jan walikiti sasaw yatiyi. Sector análisis ukat efecton jach'apaw kawkhas uk yatiyi.
Matemáticampi kusisiña
Nayraqatax juma pachpa yant'am. Sapa jaysawix imantatawa; wakicht'atäsax jist'aram.
Mä yatiyata pä ch'usanimuyuCh'usaMä sapa ch'uxña p'iya, janiw kuna kikpa payllawi, docena jan ukax columna apuestas imt'kiti; casinon ventajapan kawsapawa. Ukhamaraki: maya ch'usa, 0.Taqpach ullam → muyunxa nayrir docenaxapuestaDocena1–12, 13–24 jan ukax 25–36, 2:1 payllawi.Taqpach ullam → 3.000 muyuyawit 742 kutiw mistuna. Promediot qhawqha desviación estándarmatemáticaDesviación estándarVarianzan raíz cuadradapa; mä mistuwix suyt'ata valorat qhawqha jayankis uka jasa jayapa.Taqpach ullam → manqhankisa, ukat chiqa muyux qhawqha kutis uk luraspa?
Jaysawi uñacht'ayam
Jaysawi Niya 8,1 desviación estándar manqhana. Chiqa muyux 3 × 10¹⁵ yant'awit niya mä kutiw luraspa, mä arunxa janipuniwa. Jiskt'amp chikt'at yatiyata jaysawix 11,75 siwa; jiwasax 8,07 jikxatanxa.
Nayrir docenax 38 p'iyatyänakaP'iyaRotoran 37 jakhuni p'iyanakat maynïri. Ukhamaraki: ranura, casilla.Taqpach ullam → 12 p'iya katuqi. 3.000 muyuyawinxa promedio 3.000 × 12/38 = 947,4 purt'awiwa, √(3.000 × 12/38 × 26/38) = 25,5 ch'iqiyasiwimpi.
742 ukax promediot 205,4 manqhankiwa: 205,4/25,5 = 8,07 ch'iqiyasiwi.
Chiqa muyux 740 yant'awit niya mä kutiw kimsa ch'iqiyasiw manqhar jalaqti; kimsaqallqu ch'iqiyasiwi, 3 × 10¹⁵ yant'awit niya mä kuti (campana curva, mä tuqi). Ullirix kimsa docenat juk'amp jan walip uñjatap amuyt'asasa janiw kuna wakiskirsa mayjt'aykiti. Ukham mistuwix muyux, jan ukax jakhuwix, pantjatawa siwa. Maya ch'usani muyunxa pachpa jakhuwix 9,0 ch'iqiyasiw manqhankaspa (promedio 973,0, ch'iqiyasiwi 25,6).
Larusiñ uñacht'awi

Pä tunka chiqa muyut mayax “significativo”. Ukaw jakhux sañ muni.
Fuentenaka
- Pearson, K. “On the criterion that a given system of deviations from the probable…”
- Feller, W. An Introduction to Probability Theory and Its Applications, Vol. 1.
- Wizard of Odds. “Ask the Wizard”, ruleta jiskt'anaka.